Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu oraz prowadzenia danych statystycznych. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Polityka Prywatności    AKCEPTUJĘ
MZD logo Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy

 

 

STRONA GŁÓWNA

2015-12-01

Stanisław Zawadzki (1743-1806)


Autor: Sylwia Kuźnicka

POCHODZENIE I WYKSZTAŁCENIE

Stanisław Zawadzki urodził się w 1743 r. w okolicach Gniezna w rodzinie szlacheckiej1. O jego dzieciństwie i latach młodzieńczych nie wiadomo zbyt wiele. Pierwsze doświadczenia zawodowe pobierał prawdopodobnie u Efraima Szregera2. W 1768 r. wyruszył do Rzymu, by wstąpić do Akademii św. Łukasza – najlepszej akademii sztuk pięknych w ówczesnej Europie. Wsparcia materialnego i duchowego, w początkowych miesiącach pobytu architekta w Wiecznym Mieście, udzielał mu Stanisław Mycielski – starosta Lubiatowski3. Dzięki jego pożyczce Zawadzki mógł wynająć skromną stancję w Hospicjum św. Stanisława. Zdobył drugą nagrodę w konkursie na rozwiązanie fasady kościoła S. Maria sopra Minevra w ramach Konkursu Klementyńskiego4. Następnie pełnił w Akademii funkcję profesora oraz został przyjęty w poczet akademików di merito – zasłużonych. Możliwość badania architektury rzymskiej in situ, miała duży wpływ na późniejsze realizacje Zawadzkiego po powrocie do kraju. Podczas pobytu we Włoszech rozwinęła się także kolekcjonerska pasja architekta – za swojego życia zgromadził wiele dzieł włoskiego malarstwa i rzeźby. Wielkość jego kolekcji jest jednak trudna do ustalenia, gdyż po bezpotomnej śmierci Zawadzkiego została ona rozdzielona między jego spadkobierców5. Poza wiedzą i sztuką, architekt wyniósł z rzymskiego pobytu także znajomości, które przetrwały i rozwijały się także w Rzeczpospolitej. W Rzymie poznał on Hugo Kołłątaja, Stanisława Poniatowskiego – bratanka króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz malarza Franciszka Smuglewicza6


PO POWROCIE Z WŁOCH

Nieznany jest dokładny czas pobytu Zawadzkiego we Włoszech. Wiadomo, że z przerwami przebywał on w Rzeczpospolitej. W 1773r. Komisja Edukacji Narodowej, która objęła część budynków po zakonie Jezuitów, zatrudniła Zawadzkiego do inwentaryzacji budowli i opracowania projektów7. Według jego projektów zrealizowano m.in. przebudowę kolegium i kościoła pojezuickiego w Płocku W roku 1777 Zawadzki znajdował się na stałe w Rzeczpospolitej – z tego roku pochodzi jego projekt przebudowy Sali Balowej na Zamku dla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W tym samym roku, architekt wstąpił do korpusu inżynierów i awansował do rangi majora oraz uzyskał stanowisko architekta wojsk koronnych8.

Oprócz budownictwa użyteczności publicznej, Zawadzki zrealizował w latach 1777 – 1780 także prywatne zlecenia. W tym czasie wzniósł swój pierwszy samodzielny projekt, którym był pałac zw. „Ustronie” dla Stanisława Poniatowskiego – bratanka królewskiego. Znajdował się on na północno-wschodnim krańcu wzgórza Ujazdowskiego. W roku 1794 pałac objęli Radziwiłłowie, a po 1817 został włączony w zespół koszarów Ujazdowskich i stopniowo zlikwidowany wskutek rozbudowy późniejszego szpitala wojskowego.




1S. Łoza, Słownik architektów i budowniczych Polaków oraz cudzoziemców w Polsce pracujących, 2 wyd. Warszawa 1931, s. 375. 2R. Mączyński, Architekt Stanisław Zawadzki w Rzymie. Realia – fascynacje – profity, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, nr 4/2012, s. 59. Efraim Szreger – polski architekt niemieckiego pochodzenia reprezentujący styl wczesnego klasycyzmu, zwłaszcza jego odmianą inspirowaną sztuką francuską.
3R. Mączyński, op. cit., s. 61.
4I. Malinowska, Stanisław Zawadzki 1743-1806, Państwowe Wydawnictwa Techniczne, Warszawa 1953, s.5.
5R. Mączyński, op. cit., s. 69.
6Przykładem powiązań artystycznych Zawadzkiego, Kołłątaja i Smuglewicz może być Kościół w Krzyżanowicach, zob. R. Mączyński, Kościół w Krzyżanowicach – modelowa świątynia katolickiego oświecenia w Polsce, Wiek Oświecenia, XXIII/2007r., s. 25-94.
7I. Malinowska, op. cit. s. 6.

8I. Malinowska, loc. cit.

Od roku 1781 kariera artystyczna Zawadzkiego ściśle wiąże się z jego działalnością wojskową. Wzmożone zapotrzebowanie na wzmocnienie sił zbrojnych w czasach zagrożonej niepodległości Polski, spowodowały akcję organizowania budowli spełniających wymogi dla wojska – gmachów koszarowych i więziennych9. Na zlecenie Rady Nieustającej Zawadzki przystąpił do prac przy budowie koszar w Kamieńcu Podolskim. Równolegle prowadził cztery projekty w Warszawie: przebudowę pałacu Ujazdowskiego na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej, budowę koszar Artylerii Koronnej przy ul. Dzikiej, rozbudowę koszar Gwardii Pieszej Koronnej na Żoliborzu oraz przebudowę saskich koszar Gwardii Konnej Koronnej10.

W 1789 r. architekt otrzymał rangę podpułkownika wojsk koronnych i od tego momentu zarzucił działalność architektoniczną, skupiając się na organizowaniu powierzonej mu jednostki11. Niewyjaśnione, do tej pory, zatargi z okresu Powstania pomiędzy Zawadzkim, a jego współpracownikami, były powodem rezygnacji architekta ze służby wojskowej – zachował on jednak swoją rangę generała-majora.


W WIELKOPOLSCE

Po ostatnim rozbiorze Polski, w momencie rozwijania się budownictwa rezydencjonalnego na prowincjach kraju i promieniowania sztuki wykształconej w ośrodku warszawskim, Zawadzki otrzymał zlecenia pochodzące z Wielkopolski. Za protekcją GENERAŁA AUGUSTYNA GORZEŃSKIEGO (1743-1816), któremu podlegał podczas służby wojskowej, został autorem trzech wielkopolskich pałaców: w Śmiełowie dla Andrzeja Gorzeńskiego, w Dobrzycy – dla samego Augustyna oraz w Lubostroniu dla Skórzewskich.

We wszystkich tych projektach widoczna jest inspiracja Zawadzkiego dziełami włoskiego architekta i teoretyka architektury Andrei Palladia. Późnorenesansowa architektura Palladia wywarła duży wpływ na sztukę klasycyzującą ostatniej ćwierci XVIII wieku w Polsce. Nurt ten poza Zawadzkim realizowali także Stanisław Kostka Potocki i Piotr Aigner oraz Bogumił Zug.

Typ palladiańskiego założenia pałacowego pojawił się w Polsce w latach siedemdziesiątych XVIII w12. Nadawał on rezydencjom zmonumentalizowany, reprezentacyjny wygląd. Często wykorzystywanym rozwiązaniem były, dostawione do korpusu pałacu, galerie prowadzące do skrzydeł.



9I. Malinowska, op. cit. s. 10.
10I. Malinowska, op. cit., s. 11.
11I. Malinowska, op. cit., s. 15.
12S. Lorentz, A. Rottermund, Klasycyzm w Polsce, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1984r., s.12.
 

FACEBOOK INSTAGRAM YOUTUBE TWITTER
NEWSLETTER