Zapraszamy do odkrywania naszej bogatej historii oraz zbiorów.
Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy to miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością.
Przyjdź i poznaj nasze wystawy, które przeniosą Cię w fascynujący świat kultury i edukacji.
Pałac od frontu w 1969 r.
Fot. B. Cynalewski.
Sala ze Sztukaterią w latach 60 i 70 XX w. – mieścił się w niej wówczas klub PTTK.
Fot. PKZ
Przez pierwsze lata powojenne we wnętrzach pałacowych kontynuowano magazynowanie zboża. Od 1951 r. w pałacu pojawili się lokatorzy prywatni, a w 1952 r. zaczął w nim funkcjonować dom kultury i biblioteka gminna. Dopiero wtedy rozpoczęto pierwsze od wielu lat prace remontowe w pałacu, obejmujące m.in. skotwienie murów, wymurowanie nowych przewodów kominowych i wymianę pokrycia dachowego. Problemy z finansowaniem sprawiły, że ich realizacja przeciągnęła się aż do 1958 r. W tym okresie przeprowadzono również pierwsze prace konserwatorskie i restauratorskie przy części polichromii ściennych w pałacu. Rozebrano wtedy wtórne, dziewiętnastowieczne przepierzenia w Sali z Pejzażem i Sali Egipskiej, co umożliwiło odsłonięcie zamalowane tam pejzaży. Po usunięciu późniejszych przemalowań oryginalną polichromię odkryto również na głównej klatce schodowej.
W ciągu następnych niemal trzydziestu lat obiekt nadal jednak nie był właściwie użytkowany – obok mieszkań prywatnych czasowo znajdowały się w nim biura zakładów obuwia, szkoła powszechna i klubokawiarnia, a na działalność kulturalno-oświatową (bibliotekę i ekspozycja pamiątek regionalnych) przeznaczone były natomiast tylko niektóre pomieszczenia. Poza zrealizowanymi w 1966 r. drobnymi pracami konserwatorskimi przy polichromiach, prowadzono tylko interwencyjne remonty, podejmowane zazwyczaj z dużym opóźnieniem, co doprowadzało do dalszego pogarszania stanu obiektu. Ciągłej dewastacji ulegały też obiekty w parku – rozebrano wówczas kasztel (sztuczne ruiny), stajnie cugowe, mostki, tzw. bramę wodną oraz część ogrodzenia od strony południowej, wycięto liczne zabytkowe drzewa i dokonano zniszczeń roślinności.
Sala Balowa w 1969 r.
Fot. B. Cynalewski
Sala Egipska w trakcie prac restauracyjnych
latach 50. XX w. Widoczne miejsce po usuniętej wtórnej
ściance działowej z poł. XIX w.
Fot. PKZ.
W obliczu dokonujących się w pałacu i parku dewastacji niewiele pomagały interwencje członków miejscowego Koła PTTK. Chcąc spopularyzować dobrzycki zabytek, zorganizowali oni w 1961 r. Ogólnopolski Rajd Turystów i Zjazd Społecznych Opiekunów Zabytków Województwa Poznańskiego. W latach późniejszych członkowie Koła wysyłali liczne monity do władz, petycje do ważnych osobistości, wreszcie starali się zainteresować sprawą prasę – zarówno regionalną, jak i ogólnokrajową, w której ukazało się szereg artykułów alarmujących o fatalnym stanie dobrzyckich zabytków. Starano się znaleźć również nowego użytkownika obiektu, zdolnego do wzięcia na siebie ciężaru prac remontowych i zabezpieczających – m.in. w porozumieniu z ówczesnym dyrektorem Muzeum Narodowego w Poznaniu zgłoszono pomysł powołania w pałacu Muzeum Portretu Wielkopolskiego.
Monopter w 1969 r.
Fot. B. Cynalewski.
Kasztel w 1965 r., krótko przed zawaleniem.
Fot. PKZ.
Uczestnicy Zjazdu Społecznych Opiekunów Zabytków Województwa Poznańskiego przed pałacem w Dobrzycy w 1961 r.
Fot. S. Dylewski.
Choć już w latach siedemdziesiątych powstał projekt przekazania pałacu Muzeum Narodowemu w Poznaniu, to jednak daleko było mu do realizacji. Wykwaterowywanie dotychczasowych użytkowników przeciągnęło się bowiem aż do połowy lat osiemdziesiątych. W rezultacie obiekt ulegał wówczas dalszej dewastacji – wskutek nie wyreperowania zaciekającego dachu zniszczeniu uległy m.in. sale na piętrze. Na zlecenie wojewódzkiego Konserwatora Zabytków opracowano dalszą dokumentację i pierwsze rozpoznanie archeologiczne pałacu.
W 1988 r., na mocy porozumienia między wojewodą kaliskim a dyrekcją Muzeum Narodowego w Poznaniu, nastąpiło przejęcie zespołu przez tą ostatnią instytucję, co z kolei umożliwiło powołanie 1 grudnia tegoż roku Muzeum Wolnomularstwa, które jako oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu istniało do końca 1995 r. W ciągu tego okresu uwagę skupiono przede wszystkim na najpilniejszych pracach porządkowych i zabezpieczających, prowadzonych z resztą z licznymi przerwami spowodowanymi brakiem środków. Wspomniane trudności zadecydowały o tym, że z końcem 1995 r. zdecydowano o usamodzielnieniu dobrzyckiej instytucji i zmianie jej podporządkowania. Na skutek tych decyzji w styczniu 1996 r. powstało samodzielne Muzeum Zespół Pałacowo-Parkowy w Dobrzycy podlegające początkowo wojewodzie kaliskiemu, następnie starostwu powiatowemu w Pleszewie, a od 2002 r. Urzędowi Marszałkowskiemu Województwa Wielkopolskiego.
Uroczyste otwarcie Muzeum 14 II 2005 r. z działem ministra kultury Waldemara Dąbrowskiego.
Fot. B. Gajewska.
Wystrzał armatni oznajmiający otwarcie Muzeum 14 II 2005 r.
Fot. B. Gajewska.
Opłakany stan obiektów sprawił, że do połowy pierwszego dziesięciolecia XXI w. działalność muzeum koncentrowała się przede wszystkim na pracach remontowych i konserwatorskich, których ukończenie w 2004 r. umożliwiło udostępnienie dla zwiedzających wnętrz pałacowych. Otwarcie Muzeum nastąpiło w uroczystej oprawie 14 lutego 2005 r. – wśród zaproszonych gości znalazł się m.in. ówczesny minister kultury Waldemar Dąbrowski, który w swej przemowie określił zespół pałacowo-parkowy mianem „wielkopolskich Łazienek”.
Po kilku latach dyskusji nad formułą placówki, Muzeum od 2009 r. zmieniło profil działalności, przekształcając się w Muzeum Ziemiaństwa Zespół Pałacowo-Parkowy w Dobrzycy. Realizując nowe założenia programowe, Muzeum, prócz działalności wydawniczej i współpracy z innymi instytucjami na polu upowszechniania tradycji ziemiańskich, prezentuje we wnętrzach wystawy czasowe o tematyce związanej z ziemiaństwem, dawną obyczajowością i kolekcjonerstwem.
Fragment wystawy sreber w Jadalni w 2006 r.
Fot. B. Gajewska.
Fragment wystawy „Wokół ziemiańskiego stołu” w Jadalni w 2013 r.
Fot. A. Filipiak.
Źródła: R. Kąsinowska, Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum, Dobrzyca 2007, s. 209-228;
T. Mikołajewski, Przyczynek do dziejów zespołu pałacowo-parkowego w Dobrzycy, [w:] „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie” T. 3: 2012, s. 116-122;
Tenże, Starania Koła PTTK w Dobrzycy w ratowaniu zespołu pałacowo–parkowego, [w:] „Notatki Dobrzyckie” nr 30 (maj 2005), s. 44-48
S. Borowiak, Ćwierćwiecze działalności Muzeum w Dobrzycy, [w:] „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, R. 4: 2013.o.
Pałac w trakcie prac remontowych w 1997 r. Fot. M. Karalus.
Spośród prowadzonych od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. prac zabezpieczających, remontowych i konserwatorskich na terenie pałacu i założenia parkowego (kalendarium) szczególne znaczenie miały zrealizowane w latach 1997-2004 kompleksowe prace przy polichromiach ściennych. Konserwatorom, pracującym pod kierunkiem Jana Macieja Piękniewskiego, udało się odzyskać unikalny w skali kraju, jednolity wystrój pomieszczeń pałacu z przełomu XVIII i XIX w. Do najbardziej pracochłonnych zaliczała się prace w salach parteru, gdzie niemal wszystkie polichromie ukryte były pod wtórnymi warstwami farby piaskowej. Do najważniejszych osiągnięć zaliczyć można odsłonięcie, zamalowanych już ok. 1840 r., dekoracji Saloniku Groteskowego na parterze. Pod warstwą wtórnej farby konserwatorzy odkryli inspirowane rafaelowskimi dekoracjami loggi watykańskich malowidła Roberta Stankiewicza. Duże znaczenie miało również odnalezienie sygnatury artysty na jednej z supraport. Konserwatorom udało się także odtworzyć pierwotny wygląd jadalni, saloniku z amorkami, sypialni i garderoby. Częściowo zrekonstruowano salę przy jadalni, oczyszczono i zakonserwowano malowidła w salonie z pejzażem.
Fragmenty polichromii w Jadalni (głowa gorgony) w trakcie odsłaniania i po ukończeniu prac restauratorskich.
Fot. J. M. Piękniewski i B. Gajewska.
Podobne prace połączone z częściową rekonstrukcją przeprowadzono również w salach piętra pałacu. Ponadto przywrócono, zakłócony wtórnie wybitymi otworami drzwiowymi i wstawionymi przepierzeniami pierwotny układ pomieszczeń i ciągów komunikacyjnych. Wszystkie wspomniane prace i ich znaczenie dla zachowania autentycznej substancji zabytkowej zostały docenione przyznaniem I nagrody w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku „Sybilla 2004”.
Supraporta w Saloniku z Amorkami w trakcie odsłaniania i po zakończeniu prac
restauratorskich. Fot. J. M. Piękniewski i J. Pankowiak.
1988-1995 – przeprowadzono prace zabezpieczające oraz roboty wzmacniające w piwnicach i w strefie portyku.
1996 – wzmocniono stropy piwnicy i piętra oraz ułożono ślepą podłogę, wykonano ściąg obwodowy oraz wieniec żelbetonowy w poziomie gzymsu wieńczącego. Ponadto zrealizowano większość prac związanych z wymianą więźby dachowej i pokrycia dachu.
1997 – w pałacu odtworzono wejście do piwnicy, wykonano ocieplenie i ślepą podłogę na poddaszu a także założono instalację odgromową oraz rozpoczęto prace przy konserwacji polichromii w salach parteru.
Prace restauratorskie w Sali Balowej. Fot. B. Gajewska.
1998-2000 – kontynuowano prace konserwatorskie w salach na parterze pałacu, w którym zamontowano również system ogrzewania. W południowym skrzydle piwnic pałacowych uruchomiono instalację odwadniającą, która umożliwiła wykonanie kompleksowego osuszenia skrzydła budynku.
2001 – w dalszym ciągu trwały prace przy restauracji sal na parterze pałacu. Wykonano też gruntowny remont schodów głównych do budynku.
2002 – w ramach prac konserwatorskich przy polichromiach ściennych we wnętrzach pałacu wykonano badania konserwatorskie tynków na ścianach i sufitach bocznej klatki schodowej oraz odkrywki na płycinach drzwi sali z amorkami. Odtworzono dekorację malarską garderoby oraz górnego podestu głównej klatki schodowej. Ponadto prowadzono prace remontowo-konserwatorskie elewacji pałacu oraz polichromii podniebia portyku i płaskorzeźby tympanonu.
2003 – we wnętrzach ukończono większą część prac przy polichromiach ściennych na piętrze, przeprowadzono prace restauracyjne w salonie ze sztukaterią i rozpoczęto kolejny etap robót związanych z odtworzeniem parkietu. Ukończono również prace przy elewacjach oraz wykonano remont i konserwację historycznych drzwi wejściowych do budynku, w którym prowadzono też prace związane z montażem instalacji wodno-kanalizacyjnej i elektrycznej.
2004 – przeprowadzono ostatnie prace restauratorskie przy polichromiach ściennych na piętrze, ukończono roboty związane z odtworzeniem parkietów oraz wykonaniem stolarki drzwiowej i okiennej.
2005 – przeprowadzono renowację zachowanego w sali ze sztukaterią jedynego oryginalnego pieca kaflowego w pałacu.
2007-2008 – uzupełniono wyposażenie pałacu, wykonując m.in. kopie niezachowanych klasycystycznych pieców i kominków.
2014 – przeprowadzono prace, których celem było wzmocnienie konstrukcji sufitów i uzupełnienie brakujących i uszkodzonych polichromii w Sali Balowej, Jadalni i Saloniku Groteskowym oraz przejściu pomiędzy Salą ze Sztukateriami a Biblioteką,. Natomiast w Westybulu Górnym zrekonstruowana została rozeta oraz pasy ornamentalne okalające sufit.
Sala z Pejzażem po zakończeniu prac restauratorskich. Fot. J. Pankowiak.
Źródła: J. M. Piękniewski, Dokumentacja prac konserwatorskich i restauratorskich, mpis, Archiwum Muzeum w Dobrzycy (25 tomów z lat 1998-2004); E. Andrzejewska, J. Witkowski, Odkrycia i konserwacja malowideł ściennych Roberta Stankiewicza i Antoniego Smuglewicza w pałacu w Dobrzycy, powiat Pleszew, [w:] „Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski” T. II: 2003, s. 143-154; R. Kąsinowska, Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum, Dobrzyca 2007, s. 229-238..
Wjazd na teren zespołu pałacowo-parkowego przed i po zakończeniu prac rewaloryzacyjnych.
Fot. G. Borowski i K. Korpik.
Obok pałacu pomiędzy 1996 a 2006 r. odrestaurowano również osiemnastowieczne pawilony parkowe – Oficynę, Panteon i Monopter, a na terenie dawnej osady ogrodniczej ulokowano administrację i zaplecze hotelowe. Warto podkreślić również znaczenie prowadzonych przy pomocy finansowej Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej trwających do dnia dzisiejszego rozległych prac rewaloryzacyjnych na terenie założenia parkowego. Objęły one m.in. regulację stosunków wodnych, odbudowę dróg i mostków nad stawami, wycinkę samosiejek, leczenie i cięcia korekcyjne pomników przyrody oraz liczne nowe nasadzenia.
Główna oś widokowa po zakończeniu prac rewaloryzacyjnych. Fot. Sz. Balcer.
1988-1995 – usunięto drzewa-samosiejki, przywrócono pierwotny układ osi widokowych, odtworzono pierwotny przebieg ścieżek i alejek.
1997-1999 – przeprowadzono prace przy regulacji stosunków wodnych na terenie parku, w tym m.in. odmulenie stawów nr 1 i nr 2
2002 – oczyszczono staw przy pałacu oraz zrekonstruowano grotę przy stawie i mostek nad stawem nr 1, a w południowej części parku odtworzono murek oporowy przy tzw. „słodkim ogródku”.
2004 – wykonano drogę od bramy głównej do pałacu, przystąpiono do remontu drogi gospodarczej połączonego z wykonaniem bramy od strony ul. Krotoszyńskiej i wystawiono ogrodzenie od strony ulicy Pleszewskiej. Ponadto przeprowadzono kolejny etap prac związanych z regulacją stosunków wodnych na terenie parku.
2005 – kontynuowano regulację stosunków wodnych na terenie parku (stawy nr 3 i 4)
2006 – przy wsparciu finansowym Ministerstwa Kultury i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przeprowadzono prace związane z realizacją projektu „Rewaloryzacja XVIII-wiecznego założenia parkowego w Dobrzycy”, powstałego według koncepcji dr inż. Anny Majdeckiej-Strzeżek z Warszawy. W jego ramach wykonano projekt techniczny rewaloryzacji parku, prace pielęgnacyjne drzewostanu, obejmujące zabiegi lecznicze drzew chorych i uszkodzonych, wycinkę drzew chorych oraz nasadzenia nowych roślin i drzew.
2008-2011 – zrealizowano II etap wspomnianego wyżej zadania, w ramach którego m.in. zrekonstruowano dwa mostki, rozbudowano wolierę, wykarczowano pnie zmurszałych drzew, zainstalowano sieć monitoringu oraz posadzono 3770 drzewek, krzewów i bylin.
2014-2015 – przy pomocy finansowej Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zrealizowano projekt „Rewaloryzacja parku przy zespole pałacowo-parkowym w Dobrzycy”, który obejmował wycinkę starych i chorych drzew i krzewów, cięcia korekcyjne koron drzew i krzewów, nasadzanie i przesadzanie roślin oraz niskoinwazyjne odmulanie stawów przy pomocy urządzeń pływających.
Grota po zakończeniu prac restauratorskich. Fot. Sz. Balcer.
Źródło: S. Borowiak, Ćwierćwiecze działalności Muzeum w Dobrzycy, [w:] „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, R. 4: 2013.
Oficyna przed i po zakończeniu prac restauratorskich. Fot. M. Karalus i Sz. Balcer.
1996 – wykonany gruntowny remont budynku, połączony z adaptacją na potrzeby administracji Muzeum. Wymieniono więźbę dachową, wykonano nowe pokrycie z blachy miedzianej, przemurowano komin, wzmocniono belki stropowe, ocieplono ściany, wykonano zabezpieczenie przeciwwilgociowe. Odtworzono też elewacje i przywrócono elementy dekoracyjne
2010 – w budynku, dotychczas będącym siedzibą administracji, ulokowano dział historyczny Muzeum.
Budynek po Panteonu w trakcie prac restauratorskich i po ich zakończeniu.
Fot. B. Gajewska, Sz. Balcer.
2002 – 2004 – przeprowadzono gruntowny remont budynku – wzmocniono jego konstrukcję, wykonując m.in. opaskę stężającą, zrekonstruowano kopułę, konstrukcję dachu, portyk frontowy oraz położono nowe tynki.
2009 – przeprowadzono prace przy portyku, korygując błędy poczynione przez wykonawcę poprzednich prac w 2004 r.
Monopter przed i po zakończeniu prac restauratorskich. Fot. B. Gajewska i Sz. Balcer.
2004 – przeprowadzono prace zabezpieczające.
2006 – 2007– wykonano gruntowny remont budynku – wzmocniono jego konstrukcję, wymieniono elementy kopuły i położono nowe tynki oraz blachę miedzianą na dachu.
Źródła: R. Kąsinowska, Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum, Dobrzyca 2007, s. 229-246;
S. Borowiak, Ćwierćwiecze działalności Muzeum w Dobrzycy, [w:] „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, s. 203-216.
.
Koncepcja działalności
Koncepcja działalności dobrzyckiego muzeum kształtowała się stosunkowo długo – pierwotnie zakładano, że będzie ono funkcjonować jako Muzeum Wolnomularstwa, a w latach następnych wysunięto m.in. pomysł Muzeum Oświecenia. Ostatecznie, po dłuższych dyskusjach, w 2009 r. zdecydowano się podporządkować profil działalności Muzeum idei upamiętniania dziedzictwa historycznego i kulturalnego ziemiaństwa polskiego.
Wystawy
Misja muzeum realizowana jest przede wszystkim za pomocą wystaw czasowych o możliwie przekrojowym charakterze, ze szczególnym uwzględnieniem losów warstwy ziemiańskiej i dziejów poszczególnych rodów ziemiańskich, osnutych na szerokim tle dziejów okresu porozbiorowego, dawnej obyczajowości i kolekcjonerstwa. Ważną rolę odgrywały również wystawy z okazji kolejnych rocznic narodowych, w których, prócz nakreślenia szerokiego tła historycznego, starano się zwrócić uwagę na rolę, jaką w ukazywanych wydarzeniach odegrali właściciele Dobrzycy lub osoby z nimi blisko związane. Ostatnia grupa wystaw ukazuje tematy ściśle związane z historią regionu – dzieje miejscowych bractw strzeleckich czy tutejszej społeczności żydowskiej. Kilkakrotnie uwagę poświęcano także tematyce wolnomularskiej, z którą Dobrzyca wciąż jest powszechnie kojarzona.
Publikacje
Z pośród szeregu wydanych przez muzeum publikacji należy tu wspomnieć przede wszystkim opublikowaną w 2007 r. pierwszą monografię obiektu autorstwa Róży Kąsinowskiej – w badaniach nad Dobrzycą dzieło prawdziwie pionierskie, prostując wiele narosłych wcześniej błędnych tez. Najnowsze wyniki badań dotyczących parku pałacowego, oparte w znacznej części na niewykorzystywanych dotąd przez historyków źródłach, przybliża praca Kazimierza Balcera, nagrodzona I nagrodą w konkursie Marszałka Województwa Wielkopolskiego na wydarzenie muzealne roku „Izabella” 2016 i stanowiąca I tom nowej serii „Studia i materiały Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy”
Konferencje naukowe
W ostatnich latach zapoczątkowane zostały dwa cykle konferencji naukowych. Pierwszy z nich, organizowany od 2015 r., osnuty jest wokół problematyki muzealniczej, ochrony zabytków i edukacyjnej. Tematem drugiego z cykli, funkcjonujący od 2016 r., są wybrane zagadnienia z historii warstwy ziemiańskiej. Pierwsze dwie edycje jako pretekst do szerszych rozważań traktowały wybrane aspekty z dziejów dobrzyckiego założenia pałacowo-parkowego i jego właścicieli, przedmiotem kolejnych edycji będą już zagadnienia o bardziej
Wydarzenia kulturalne
Od 2004 r. organizowane są coroczne „Dobrzyckie Spotkania z Klasyką”– gościli na nich m.in. G. Brodzińska, W. Ochman, M. Torzewski, B. Rybotycka, J. Wójcicki, Skaldowie, A. i M. Sikorowscy, Z. Wodecki. Koncerty odbywają się też w ramach Festiwalu Muzycznym Południowej Wielkopolski oraz Polskiej Akademii Gitary. Coroczne plenery malarskie odbywały się we współpracy z Uniwersytetem Artystycznym w Poznaniu i Wydziałem Pedagogiczno-Artystycznym UAM w Kaliszu. Od 2014 r. trwa cykl plenerów „Ziemiańskie klimaty” odbywający się pod opieką byłego wielkopolskiego konserwatora zabytków p. Aleksandra Starzyńskiego oraz p. Haliny Borys – w jego ramach powstają malarskie wizerunki zachowanych w Wielkopolsce siedzib ziemiańskich. Muzeum współorganizuje corocznie „Pleszewsko-Dobrzycki Rajd Pojazdów Zabytkowych: Szlakiem Rezydencji Ziemiańskich”, w ramach którego przed pałacem pojawiają się liczne, unikatowe w skali kraju, pojazdy zabytkowe.
Działania edukacyjne
Podobnie jak inne placówki o podobnym charakterze również dobrzyckie muzeum stara się wykorzystać potencjał edukacyjny drzemiący w tutejszym zespole pałacowo-parkowym, a przez możliwość odwołania się do historii i tradycji, a także do postaci tam zamieszkujących stara się upowszechniać także wśród najmłodszych wiedzę o dziejach warstwy ziemiańskiej. Z takich przekonań powstała nasza oferta edukacyjna, w ramach której od lat organizowane są liczne lekcje muzealny, warsztaty, konkursy i inne przedsięwzięcia adresowane do różnych grup wiekowych dzieci im młodzieży. Wszelkie lekcje muzealne i warsztaty są przygotowywane i prowadzone przez pracowników muzeum, którzy prócz wykształcenia historycznego są również pedagogami i animatorami..
